Tạo “khoảng thở” đô thị: Biến khoảng trống thành không gian sống xanh

Bài báo phân tích thực trạng đô thị hóa và tối ưu hóa không gian đã khiến nhiều "khoảng trống" như vỉa hè, ban công, và sân trong bị thu hẹp hoặc thay đổi công năng, làm mất đi các vùng chuyển tiếp quan trọng trong cả nhà ở và thành phố. Ngược lại, kiến trúc truyền thống Việt Nam từng coi trọng những "khoảng đệm" này như "khoảng thở," "khoảng lặng" và "khoảng kết nối," mang lại giá trị tinh thần, điều hòa khí hậu và gắn kết con người với thiên nhiên, cộng đồng.
Các kiến trúc sư đề xuất cần phục hồi chức năng của những khoảng trống này bằng các giải pháp linh hoạt, sáng tạo trong kiến trúc hiện đại, ví dụ như sử dụng bao che thẩm thấu cho ban công hay giật tầng trong nhà ống. Đồng thời, việc kiến tạo các sân chơi cộng đồng từ những khu đất bỏ trống cũng là một giải pháp thiết yếu. Bài báo kết luận rằng những "khoảng thở" này đóng vai trò quan trọng trong việc nâng cao chất lượng sống, đặc biệt cho trẻ em, và đòi hỏi sự chung tay của cộng đồng để kiến tạo một môi trường sống nhân văn hơn.

Tối ưu hóa không gian: Từ hiệu suất đến giá trị sống

Trong bối cảnh đô thị hóa mạnh mẽ, mỗi mét vuông đất đai đều được cân nhắc kỹ lưỡng nhằm tối đa hóa công năng và đáp ứng đa dạng nhu cầu. Tư duy này thấm nhuần từ cấp độ quy hoạch, chiến lược kinh doanh bất động sản cho đến cách mỗi gia đình kiến tạo không gian sống. Khi hiệu suất sử dụng diện tích trở thành ưu tiên hàng đầu, những khoảng trống không trực tiếp tạo ra công năng thường là phần đầu tiên bị thu hẹp.

Kiến trúc sư Chu Kim Đức (trái) và kiến trúc sư Đàm Vũ trong chương trình Podcast Trend+.

Thực trạng này hiển hiện rõ ràng từ quy mô thành phố cho đến từng tổ ấm. Trong tập 11 Podcast Trend+, Kiến trúc sư Chu Kim Đức (Think Playgrounds) đã phân tích sự biến đổi của Hà Nội trong khoảng một thập kỷ trở lại đây.

Theo đó, những vỉa hè rộng rãi từng là không gian thân thuộc cho trẻ em và người đi bộ, nay phải gánh chịu áp lực ngày càng tăng từ các hoạt động kinh doanh, phương tiện cá nhân và bãi đỗ xe. Khi đường phố ưu tiên cho giao thông cơ giới, trẻ em dần đánh mất những khoảng vận động tự nhiên. Người lớn cũng ngày càng ít lý do để duy trì các hoạt động ngoài trời khi ô nhiễm khói bụi, tiếng ồn và cảm giác thiếu an toàn trở nên rõ rệt.

Tương tự, câu chuyện này lặp lại trong không gian thu nhỏ của mỗi căn hộ. Trong tập 19 Podcast Trend+, Kiến trúc sư Đàm Vũ (KIENTRUC O) đã chỉ ra thực trạng ban công bị bịt kín để che nắng mưa, tăng cường an ninh hoặc biến thành nơi chứa đồ. Lô gia thường trở thành khu vực đặt máy giặt, phơi phóng và lưu trữ vật dụng ít dùng. Ngay cả giếng trời, vốn được thiết kế để đưa ánh sáng và không khí vào nhà, cũng có thể bị che chắn theo thời gian.

Khi mọi khoảng trống đều được gán thêm nhiệm vụ, môi trường sống dần thiếu đi những vùng chuyển tiếp cần thiết để con người nghỉ ngơi, quan sát, vận động và kết nối với thiên nhiên.

Khoảng đệm: Bản sắc tự nhiên trong kiến trúc Việt

Điều đáng lưu ý là cách ứng xử với không gian trống từng là một phần tự nhiên và tinh tế trong kiến trúc truyền thống Việt Nam. Khoảng đệm không phải là phần diện tích dư thừa, mà là lớp chuyển tiếp và giao lưu quan trọng giữa bên trong và bên ngoài, giữa con người và thiên nhiên, giữa không gian riêng tư và đời sống cộng đồng.

Sân trong trong một ngôi nhà cổ Hà Nội.

Kiến trúc sư Đàm Vũ đã ví khoảng đệm như “khoảng thở” của ngôi nhà. Những ngôi nhà ba gian hai chái truyền thống thường có hàng hiên rộng, không chỉ giúp giảm bức xạ nhiệt, đón gió mà còn mở rộng không gian cho các hoạt động gia đình.

Tại các ngôi nhà phố cổ Hà Nội hay Hội An, sân trong là giải pháp phổ biến để đưa ánh sáng và không khí tự nhiên vào sâu bên trong công trình. Ở một số kiến trúc truyền thống, khoảng đệm còn được tổ chức theo phương đứng. Kiến trúc nâng sàn tại đình Đình Bảng, Xung Khiêm Tạ hay nhà sàn vùng cao tạo điều kiện thuận lợi cho không khí lưu chuyển bên dưới công trình.

Những giải pháp này chứng tỏ cha ông ta đã có sự quan sát tinh tế về mối quan hệ giữa kiến trúc và điều kiện sống. Khoảng trống không chỉ đáp ứng nhu cầu khí hậu mà còn tạo ra những giá trị tinh thần sâu sắc.

Từ góc nhìn của Kiến trúc sư Đàm Vũ, khoảng đệm có thể được diễn giải qua ba lớp giá trị: Đó là khoảng lặng, nơi con người tạm rời xa nhịp sống hối hả, tìm về sự tĩnh tại để đối thoại với chính mình. Đó là khoảng thở, giúp ngôi nhà đón nhận ánh sáng và luồng gió tự nhiên. Đồng thời, đây cũng là khoảng kết nối, gắn kết các thành viên trong gia đình, với hàng xóm và cộng đồng thông qua những hoạt động sinh hoạt chung.

Trong đời sống hiện đại, bài toán đặt ra không phải là duy trì những khoảng trống theo cách hoài niệm, mà là phục hồi đúng chức năng của chúng bằng những giải pháp linh hoạt, sáng tạo hơn. Ban công vẫn có thể đáp ứng nhu cầu phơi đồ, đặt cây xanh hay dàn nóng, nhưng cách tổ chức cần được tính toán để không gian này vẫn giữ được khả năng đón sáng, thông gió và tạo sự kết nối cần thiết với thế giới bên ngoài.

Kiến trúc sư Đàm Vũ đề xuất sử dụng những lớp bao che có tính thẩm thấu cho ban công và lô gia, vừa cho phép gió và ánh sáng đi qua, vừa đảm bảo mức độ riêng tư cần thiết. Trong một công trình của mình, anh đã kết hợp kính trong, kính mờ và kính hoa văn theo nhịp điệu, tạo nên một lớp bao che nhẹ nhàng, sinh động, phá vỡ cảm giác kín đặc thường thấy.

Lớp “thẩm thấu mềm” từ kính và cây xanh trong công trình do KIENTRUC O thiết kế. (Ảnh: Hiroyuki Oki).

Với nhà ống, “khoảng thở” có thể được kiến tạo ngay từ cách tổ chức mặt cắt công trình. Việc giật tầng, lùi dần các tầng phía trên giúp ánh sáng và không khí đi sâu hơn vào nhà. Một phần diện tích có thể được dành cho khoảng trống, nhưng đổi lại là cảm giác rộng rãi và chiều sâu không gian được cải thiện đáng kể.

“Đây cũng là một nghịch lý đáng suy ngẫm của kiến trúc đô thị. Có những khoảng diện tích không trực tiếp phục vụ một công năng cụ thể, nhưng lại góp phần nâng cao đáng kể chất lượng sống của toàn bộ công trình”, Kiến trúc sư Đàm Vũ bày tỏ.

Từ ban công gia đình đến quyền được “thở” của đô thị

Nếu khoảng thở trong một ngôi nhà phụ thuộc vào cách gia chủ tổ chức không gian, thì “khoảng thở” của thành phố lại tùy thuộc vào khả năng cộng đồng cùng kiến tạo và bảo vệ những vùng sinh hoạt chung. Đây cũng là điểm mở rộng quan trọng, đưa câu chuyện từ kiến trúc nhà ở sang chất lượng sống đô thị.

Theo Kiến trúc sư Chu Kim Đức, một sân chơi cộng đồng không nhất thiết cần diện tích lớn. Khoảng 50m² đã có thể bố trí thiết bị vận động, chỗ ngồi và không gian vui chơi cơ bản. Cách tiếp cận này được minh họa qua dự án cải tạo một bãi rác ven sông Hồng thành sân chơi cộng đồng do nhóm của chị thực hiện.

Từ bãi rác biến thành sân chơi cho cộng đồng. Dự án do Think Playgrounds thực hiện. (Ảnh: Mộc Trà).

Từ một khu vực ô nhiễm, dự án từng bước hình thành không gian sinh hoạt chung nhờ quá trình phối hợp chặt chẽ với người dân và các tổ chức địa phương. Ban đầu, sự nghi ngại là điều khó tránh khỏi. Sau quá trình vận động và cùng cộng đồng thực hiện từng phần việc cụ thể, sân chơi dần trở thành một phần thiết yếu trong đời sống của khu dân cư. Người dân chủ động quản lý, bảo vệ và đóng góp kinh phí để duy trì, tôn tạo không gian.

Với các gia đình có trẻ nhỏ, giá trị của những khoảng trống càng trở nên rõ ràng hơn bao giờ hết. Theo khuyến nghị từ Tổ chức Y tế Thế giới, trẻ dưới 5 tuổi cần tối thiểu một giờ hoạt động ngoài trời mỗi ngày. Không gian vui chơi vì thế liên quan trực tiếp đến quá trình phát triển thể chất, khả năng khám phá và sự hình thành tính tự học của các em.

Từ ban công, giếng trời đến sân chơi và công viên, câu chuyện về khoảng trống cuối cùng quy về một lựa chọn rất thực tế: chúng ta mong muốn ngôi nhà và thành phố đáp ứng bao nhiêu nhu cầu, và sẵn sàng dành bao nhiêu diện tích cho những giá trị không thể đo đếm bằng hiệu quả kinh tế? Quy hoạch có thể tạo nên mặt bằng, kiến trúc định hình không gian, nhưng chính cách con người sử dụng và gìn giữ mới quyết định sức sống lâu dài của một nơi chốn.

Hai cuộc trò chuyện trên Podcast Trend+ cùng gợi mở một cách nhìn khác về quyền được thở trong đô thị. Hai kiến trúc sư cùng cho rằng, sự thay đổi không nhất thiết phải bắt đầu từ những dự án quy mô lớn hay một cuộc cải tổ toàn diện về quy hoạch. Nó có thể bắt đầu từ một gia đình giữ lại khoảng ban công thay vì biến thành kho chứa đồ, một nhóm cư dân cùng cải tạo khu đất bỏ trống hay một khu phố dành lại một phần vỉa hè cho trẻ em. Khi những lựa chọn ấy được chung tay thực hiện, những khoảng trống nhỏ tưởng như bị bỏ phí lại có thể tạo nên một môi trường sống nhân văn và dễ chịu hơn.